Ο φόρος που δεν βλέπετε ποτέ

Ο φόρος εισοδήματος έρχεται με ένα έντυπο, μια προθεσμία και ένα ποσό στο τέλος. Οι φόροι σε όσα αγοράζετε δεν έρχονται με τίποτα. Βρίσκονται μέσα στην τιμή.

Τι λένε οι αριθμοί

Κάθε μπάρα είναι ολόκληρη η τιμή μιας συνηθισμένης αγοράς, χωρισμένη σε τρία μέρη: όσα κρατά ο πωλητής, οι φόροι κατανάλωσης και τα τέλη, και ο ΦΠΑ.

Ένα λίτρο βενζίνη κόστιζε κατά μέσο όρο €1,73 στο τέλος Σεπτεμβρίου 2026. Από αυτά, τα 37 σεντ ήταν φόρος κατανάλωσης στα καύσιμα και τα 28 σεντ ΦΠΑ. Ο ΦΠΑ υπολογίζεται στην τιμή μαζί με τον φόρο κατανάλωσης, άρα ένα μέρος του είναι φόρος πάνω σε φόρο. Μαζί είναι 65 σεντ, δηλαδή το 37% όσων πληρώνετε.

Ένα πακέτο τσιγάρα στη μέση τιμή των €4,64 περιέχει €2,68 φόρο κατανάλωσης και 74 σεντ ΦΠΑ. Τα τρία τέταρτα της τιμής είναι φόρος.

Ένας λογαριασμός εστιατορίου €50 περιέχει €4,13 ΦΠΑ και τίποτε άλλο: τα εστιατόρια φορολογούνται με 9%, όχι με τον κανονικό συντελεστή του 19%.

Ένας λογαριασμός ηλεκτρισμού είναι πιο δύσκολη περίπτωση. Ο ΦΠΑ είναι μικρός, γιατί ο ηλεκτρισμός των νοικοκυριών φορολογείται με 5% από τον Μάιο του 2026. Ο λογαριασμός όμως περιέχει και το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπής ρύπων που είναι υποχρεωμένοι να αγοράζουν οι ηλεκτροπαραγωγικοί σταθμοί. Οι στατιστικολόγοι κατατάσσουν αυτό το κόστος στους φόρους, αν και δεν πληρώνεται στο ίδιο το κυπριακό κράτος: η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου αγοράζει δικαιώματα σε μια πανευρωπαϊκή αγορά, και το κράτος εισπράττει μικρότερο ποσό από την πώληση των δικών του. Αν το μετρήσετε, περίπου το 28% ενός τυπικού λογαριασμού είναι φόρος. Αν το αφήσετε έξω, είναι περίπου 6%. Αυτό το μέρος μπορούμε μόνο να το εκτιμήσουμε, γι' αυτό και σχεδιάζεται με διαγράμμιση.

Αν προσθέσετε όλες τις αγορές που γίνονται στη χώρα, αυτοί οι φόροι είναι πολύ μεγάλοι. Το 2024 ο ΦΠΑ απέφερε €3,17 δισεκατομμύρια και οι φόροι κατανάλωσης στα καύσιμα, τον καπνό και το αλκοόλ άλλα €0,56 δισεκατομμύρια. Ο φόρος εισοδήματος των ατόμων και οι φόροι των εταιρειών, μαζί, απέφεραν περίπου το ίδιο ποσό.

Τι σημαίνει για εσάς

Το πόσο ΦΠΑ πληρώνετε εξαρτάται από το τι αγοράζετε, γιατί ο συντελεστής δεν είναι ο ίδιος για όλα.

Σε όλα όσα αγοράζει ένα τυπικό νοικοκυριό, εκτιμούμε ότι ο ΦΠΑ και οι φόροι κατανάλωσης φτάνουν περίπου το 12% των δαπανών του. Αυτόν τον αριθμό χρησιμοποιεί το εργαλείο για τον μισθό.

Αυτοί οι φόροι πέφτουν στις δαπάνες, όχι στο εισόδημα. Ένα νοικοκυριό που αναγκάζεται να ξοδεύει όλα όσα κερδίζει τους πληρώνει σε ολόκληρο το εισόδημά του. Ένα νοικοκυριό που αποταμιεύει το ένα τρίτο του εισοδήματός του τους πληρώνει στα δύο τρίτα. Γι' αυτό οι φόροι στις δαπάνες παίρνουν μεγαλύτερο μερίδιο από τα μικρότερα εισοδήματα, ακόμη κι όταν ο συντελεστής φαίνεται ίδιος για όλους. Οι φόροι κατανάλωσης μεγαλώνουν τη διαφορά: σύμφωνα με την εκτίμησή μας, ο φόρος κατανάλωσης στα καύσιμα, τον καπνό και το αλκοόλ παίρνει από το ένα πέμπτο των νοικοκυριών με το χαμηλότερο εισόδημα περίπου διπλάσιο μερίδιο των δαπανών τους από ό,τι από το ένα πέμπτο με το ψηλότερο.

Οι διαφωνίες

Πρέπει να φορολογούνται καθόλου τα είδη πρώτης ανάγκης; Η μία πλευρά θέλει να αφαιρείται ο ΦΠΑ από τα βασικά αγαθά όταν ανεβαίνουν οι τιμές, και η κυβέρνηση το έχει κάνει περισσότερες από μία φορές: στις 30 Σεπτεμβρίου 2026 ανακοίνωσε μηδενικό ΦΠΑ στο κρέας, το ψάρι, τα πουλερικά, το ψωμί, το γάλα και τα γαλακτοκομικά, τον καφέ, τη ζάχαρη και τις βρεφικές τροφές από τις 12 Οκτωβρίου 2026 μέχρι τις 31 Μαΐου 2027, και διατήρησε τα φρούτα, τα λαχανικά και το βρεφικό γάλα σε μηδενικό συντελεστή για όλο το 2027. Η άλλη πλευρά υποστηρίζει ότι μια μείωση του ΦΠΑ βοηθά όποιον αγοράζει ψωμί, πλούσιο και φτωχό το ίδιο, ότι τα καταστήματα δεν την περνούν πάντα στις τιμές, και ότι τα ίδια χρήματα, αν δίνονταν απευθείας στα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα, θα τα βοηθούσαν περισσότερο.

Πρέπει τα καύσιμα να φορολογούνται περισσότερο ή λιγότερο; Ο φόρος κατανάλωσης στα καύσιμα έχει μειωθεί προσωρινά, κατά επτά σεντ το λίτρο, μέχρι το τέλος Νοεμβρίου 2026. Με τον πλήρη συντελεστή, ο φόρος θα ήταν το 40% της τιμής ενός λίτρου βενζίνης. Ταυτόχρονα, η Κύπρος έχει δεσμευτεί απέναντι στους Ευρωπαίους εταίρους της να φορολογεί τα καύσιμα ανάλογα με τον άνθρακα που εκπέμπουν, και το έχει αναβάλει λόγω των τιμών. Φθηνότερα καύσιμα τώρα και πιο πράσινοι φόροι αργότερα τραβούν σε αντίθετες κατευθύνσεις, και η διαφωνία είναι για το ποιο έρχεται πρώτο.

Πώς το ξέρουμε

Οι τιμές των καυσίμων και ο φόρος που περιέχουν προέρχονται από το εβδομαδιαίο δελτίο πετρελαιοειδών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις 28 Σεπτεμβρίου 2026, που δίνει την τιμή στην αντλία με φόρους και χωρίς φόρους. Τα στοιχεία για τα τσιγάρα χρησιμοποιούν τη σταθμισμένη μέση τιμή και τους συντελεστές του φόρου κατανάλωσης από τη φορολογική βάση δεδομένων της Επιτροπής. Οι συντελεστές ΦΠΑ είναι αυτοί του περί Φόρου Προστιθέμενης Αξίας Νόμου, όπως ισχύει το 2026.

Ο λογαριασμός ηλεκτρισμού είναι δικός μας υπολογισμός για ένα νοικοκυριό που καταναλώνει 800 κιλοβατώρες σε δύο μήνες, με τη διατίμηση που ισχύει από τον Μάιο του 2026 και την αναπροσαρμογή τιμής καυσίμων για τους λογαριασμούς με καταμέτρηση τον Οκτώβριο του 2026. Το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπής ρύπων που περιέχει είναι δική μας εκτίμηση, περίπου επτά σεντ ανά κιλοβατώρα για αυτόν τον λογαριασμό: από τον Μάιο του 2026 η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου δημοσιεύει μόνο το μέρος που περνά από την αναπροσαρμογή τιμής καυσίμων, και εμείς το αναγάγαμε σε ολόκληρη την τιμή καυσίμου. Ο τελευταίος πλήρης δημοσιευμένος αριθμός ήταν ο μέσος όρος του 2025, 5,8 σεντ, στην ιστορία Ο λογαριασμός του άνθρακα.

Το 12%, καθώς και η σύγκριση ανάμεσα στις εισοδηματικές ομάδες, είναι εκτιμήσεις από την ευρωπαϊκή έρευνα οικογενειακών προϋπολογισμών, της οποίας τα στοιχεία για την Κύπρο είναι αρκετών χρόνων. Ο μηδενικός ΦΠΑ στα βασικά αγαθά από τον Οκτώβριο του 2026 και η παράτασή του για όλο το 2027 προέρχονται από την ανακοίνωση του Υπουργείου Οικονομικών για το πακέτο μέτρων του Υπουργικού Συμβουλίου της 30ής Σεπτεμβρίου 2026· το διάταγμα δεν το έχουμε δει.

Διορθώθηκε στις 3 Οκτωβρίου 2026. Μια προηγούμενη εκδοχή έλεγε ότι το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπής ρύπων σε έναν λογαριασμό ηλεκτρισμού πηγαίνει στο κράτος. Η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου αγοράζει δικαιώματα σε μια πανευρωπαϊκή αγορά· το κράτος εισπράττει μικρότερο ποσό από την πώληση των δικών του.